Il Deserto Rosso (1964)

Psychologische film met vanaf de eerste scenes een herkenbare Antonioni (die stilte alleen maar verstoord door de natuur en wat de acteurs zelf produceren aan lawaai).

De mooie cinematografie, het visuele, de kleuren moet u doorheen het gedrag van een aantal neerslachtige, afstandelijke personages helpen.

Lukt mij eigenlijk niet altijd.

Er zitten veel pareltjes tussen de Italiaanse cinema van de jaren 60 en 70. Meesterwerken zelfs. Il desorto rosso mogelijks ook, alleen zag ik het niet zo. De oude Italiaanse cinema is niet altijd even toegankelijk. Vaak stug en afstandelijk. Cinematografisch top, ook hier met het intense kleurgebruik.

Een aardige film, dat zeker, maar ik raakte maar niet betrokken bij de film of het verhaal. Vitti zet haar rol gelukkig wel met verve neer. De depressieve gevoelens kregen mooi visueel weerklank bij de grauwe industrie. En zo brengt Antonioni wel wat meer van die dingen naar voren.

Maar écht geboeid of beter 'geraakt' werd ik niet door de film. Misschien op een ander moment toch even herzien, als het moment er rijp voor is.

Dit was ooit de eerste Antonioni die ik zag, en ik vond het destijds maar een vage film die ik zuinigjes beoordeelde. Omdat wat ik later van deze regisseur zag over het algemeen goed kon waarderen, had ik al het vermoeden dat een herziening goed zou doen. Dat blijkt inderdaad zo.

Vitti is betoverend als labiele vrouw, die stuurloos en eenzaam door een industrieel landschap dwaalt. Iedereen om haar heen lijkt oppervlakkig en afstandelijk. Corrado lijkt in eerste instantie een luisterend oor te bieden, maar die heeft uiteindelijk ook maar één motief, wat dat laat zich raden. Il Deserto Rosso moet het naast Vitti vooral hebben van het camerawerk, met veel shots out of focus, en een desoriënterende soundtrack vol scheepshoornen en fabrieksgeluiden. Goed gebruik van locaties, met de meeste scenes in een vervuild, desolaat landschap waar het altijd mist of net geregend heeft, en als contrast een vertelling met beelden van een paradijselijk strand. Ook het slotstuk vond ik treffend. De vogeltjes vliegen niet meer door de giftige rook, maar Giuliana zelf heeft (nog?) geen omweg gevonden.

Ik ben enorm fan van La Notte en ook L'avventura en L'eclisse heb ik een hoge score gegeven. Deze Il Deserto Rosso bevalt me een pak minder, ondanks de mooie beelden en de prachtige Monica Vitti. Ik hou ook niet van de industriële grijsheid in het begin. Het dromerige van La Notte heeft plaats gemaakt voor een eerder depressieve setting. En dat doet Monica Vitti op zich zeker goed. Maar ik kan hier niet zo van genieten. Wat overblijft is een film met mooie beelden die nogal koud en afstandelijk overkomt. Jammer, want Antonioni heeft een mooie stijl. Deze ligt me helaas veel minder.

Giuliana (Monica Vitti) gaat niet zo lekker. Nou zou iedereen depressief worden van de winters in de industriehel van Ravenna, het Italiaanse equivalent van Pernis, maar door gebrek aan milieuregelgeving van 1964 nog een paar tandjes mistroostiger en vooral viezer. Alleen Giuliana kreeg een tijd terug ook nog eens een auto-ongeluk en haar man Ugo (Carlo Chionetti) vond het niet de moeite vond daarvoor terug te komen van zakenreis uit Londen, want ze was niet echt gewond. Sindsdien is ze "een beetje raar", vertelt Ugo aan Corrado Zeller (Richard Harris, die vader van Jared blijkt te zijn, nagesynchroniseerd in het Italiaans), een soort recruiter die mensen aan het werven is voor een project in Patagonië. Zeller denkt: vrouw die eruit ziet als Monica Vitti, met man die duidelijk niets om haar geeft: ik ga ervoor. Helemaal ongelijk heeft Ugo trouwens niet: Giuliani wil een winkel beginnen in enorm desolate straat, Via Alighieri natuurlijk, en ze weet ook nog niet wat ze er wil verkopen. Ze heeft alleen maar kleuren getest voor op de muur (ze probeert wanhopig kleur te brengen in haar grauwe leven en omgeving.)

Nou gaat Il Deserto Rosso alleen niet zo zeer om die affaire, maar om eenzaamheid en vervreemding en hoe daar mee om te gaan. Giuliana komt totaal tot stilstand en kan geen besluit nemen. Daarbij speelt mee voor haar zoals voor zoveel vrouwen in haar tijd dat ze een zoontje heeft, Vittorio, dat haar min of meer vasthoudt. En dan verraadt Vittorio haar ook nog op een gegeven moment. Corrado daarentegen blijft maar reizen, van plek naar plek, zonder ooit rust te vinden.

Michelangelo Antonioni heeft één van mijn favoriete films gemaakt, La Notte. Ik heb sowieso een zwak voor dat modernistische thema van vervreemding van de wereld en van jezelf, ik las ook altijd graag W.F. Hermans. Maar Antonioni is ook het type kunstzinnige filmmaker die net wat te ver kan doordraven in thematiek en stilering en dan valt de film ineens van een klif. Dat gebeurde bij mij bij L'Avventura en Blow-Up. Hoewel Il Deserto Rosso een aantal irritante momenten heeft - het hele gedeelte rond de hut begon me wel te irriteren en waarom filmt Antonioni toch altijd seksfilms als twee mensen die tegelijk een epileptische aanval krijgen? - blijft de film toch ruimschoots aan de goede kant van de lijn. De hele openingssequentie is zelfs gewoon 5½ uit 5 sterren; één van de beste dingen en die ik ooit gezien heb. De totale destructie van het milieu en de ontmenselijking die uitgaat van de schaal van machines, maar toch ook het respect voor het vernuft ervan: het is van een enorme desolate schoonheid. En dan ook het meteen perfecte gebruik (of juist niet gebruik) van kleur in Antonioni's eerste kleurenfilm. Alles is grauw en grijs (volgens Wikipedia liet Antonioni gras grijs schilderen), behalve een paar dingen die juist kleur hebben.

(Gezien in De Uitkijk.)

Toch weer een iets moeilijkere film van Antonioni. Niet dat het verhaal moeilijk te volgen is, maar wel het personage Giuliana. Monica Vitti doet het verre van verkeerd hier en ze is een klassevolle vrouw die de film een extra niveau geeft, maar het is vrij lastig om de volle speelduur in haar hoofd te kruipen. Dat ze met mentale problemen, angstaanvallen en het gevoel van isolement kampt, is vrij duidelijk, maar haar gedragingen en de ontwikkelingen in haar relatie met Corrado zijn niet altijd even makkelijk te volgen.

Visueel weet Antonioni wel knappe dingen op het scherm te toveren. De opening op het grauwe fabrieksterrein met Monica Vitti in haar contrasterende groene jas is er eentje die meteen mag ingekaderd worden en de dichte mist zorgt ook voor een aantal fraaie momenten.

De scène die er voor mij bovenuit steekt, is het verhaal dat Giuliana aan haar zoon vertelt over het meisje op het strand. Het komt compleet vanuit het niets en het is me ook niet duidelijk wat dit met de rest van de film te maken heeft, maar het is wel iets dat een lange tijd bij mij zal blijven hangen. Het strandje is erg mooi in beeld gebracht, het plotselinge gezang is erg mysterieus en het steekt af tegen het depressieve gevoel dat de rest van de film uitstraalt. Misschien was dat wel gewoon de bedoeling van Antonioni om plotseling een scène in te steken dat een compleet ander gevoel geeft.

Anyway, moeilijke film om te beoordelen. Visueel spreekt het mij wel aan en we krijgen een aantal knappe scènes te zien (ook die met de groep in het huisje is zeker het vermelden waard), maar de ontwikkelingen in de relatie tussen Giuliana en Corrado zijn nogal matig uitgewerkt.

3*

Antonioni's kritische analyse van de Italiaanse maatschappij begin jaren '60. Een ingenieuze constructie van een industrialiseerde wereld vol vervuiling. Vervuiling natuur maar ook vervuiling mens want mens heeft angsten, krijgt ziektes en wordt besprenkeld met epidemieën. De industrie dat overneemt en mens kapot maakt (het begin met de staking). Een voortdurende mist of rook dat de personages omhult zeg maar inkapselt (magnifieke scene bij het verlaten van de cabana). Nog een subliem beeld ; Harris en de ingenieur omgeven door een enorme stoomwolk. Antonioni gebruikt beeld en geluid steeds om zijn thema te laten voelen aan de kijker. Schepen die opdoemen aangevuld met een sound design van een misthoorn als een dreiging, machines die vreemde geluiden produceren, achtergrond flou (bv de credits) en dan de omgeving met op de voorgrond een object of individu scherp waardoor een desoriëntatie doorschemert. Ook veel dialoog over vertrekken, niet op hun plaats voelen, reizen of vluchten. Mensen zijn niet één met hun omgeving.

Toch vond ik Il deserto rosso een niveau minder dan L'avventura of La notte. Te abstract in de verhouding personages. Waarom Vitti en Harris blijven afspreken, waarom ze bij elkaar zijn, waarom ze intiem zijn : er is nooit een reden of duidelijkheid. Ik besef wel dat Antonioni bewust geen plot of verklaringen in zijn films stopt maar bij zijn genoemde vorige films waren de acties van de personages meer gemotiveerd. Ook de scenes lijken in Il deserto rosso fragmenten. Een scene thuis en dan volgende scene op een boot met Harris (is het de volgende dag ?, volgende week ? hebben ze afgesproken ? waarom ?). Het brengt afstandelijkheid wat de bedoeling waarschijnlijk is maar bij mij was die grilligheid verwarrend. Een scene zoals de cabana scene kon ik niet plaatsen waarom juist die scene in de film zat.

Het veelbesproken kleurenpalet is natuurlijk meesterlijk. Geel is vervuiling, rood is dreiging, blauw is technologie. Huis van Vitti heeft dezelfde architectuur als de fabriek met die blauwe buizen. Het kindje speelt met technologie (zijn vader is een industrieel ingenieur in de fabriek). Vitti gaat op het einde naar hotel van Harris in puur wit, dan de vrijpartij dat ontaardt in pikzwart om dan te ontwaken in roze kamer.

Il deserto rosso bestudeert de zoektocht van Vitti naar liefde en begrip in een artificieel gekleurd landschap. Op het einde lijkt een verlossing in de maak maar dat heb ik op geen enkel moment gevoeld. De vraag is natuurlijk of Antonioni dit ook zo bedoeld had ?