Stalker (1979)

Herzien. Nu vind ik mijn 4 sterren weer zeer gul maar ik laat het staan want mijn kijkbeleving werd verstoord door een dringend telefoontje waardoor ik de film in 2 helften heb moeten bekijken.

Het is minder complex dan Solaris, merk ik nu ook. Vrij rechtlijnig verhaal van 3 mannen in een zone op zoek naar een kamer waar wensen uitkomen. Het is niet moeilijk te raden dat de 3 personages voor een symbool staan nl gids als spirituele, professor als wetenschapper en schrijver als kunst. Ze worstelen met hun innerlijke demonen (geen inspiratie, geen erkenning, geen rijkdom) en dat wordt in vrij lange dialogen/monologen duidelijk gemaakt.

Je kan ook de politieke kritiek zien (een ideologie dat de Straat als een gids fungeert die een omweg moet maken en op het einde niet meer gelooft) of als filosofie (als wensen uitkomen daarom zijn er ook moorden en oorlogen).

Maar Stalker blijft als troef een visuele grandeur handhaven. Schitterende beelden en fotografie, prachtige ensceneringen en een einde dat wel op zeer verschillende manieren kan geïnterpreteerd worden. Is het meisje met bovennatuurlijke krachten het symbool voor verandering van de jeugd (nieuwe generatie) of het bewijs dat de zone altijd aanwezig is of dat zij een uitgekomen wens is van de gids ? Daarenboven is het kleurenpalet magnifiek (de wereld zwart wit, de zone kleur, de sepia als vastgeroeste reflectie)?

Ik heb deze keer een andere beleving met Stalker gehad maar de complexiteit zowel vormelijk als inhoudelijk spoort mij aan om de film zeker nogmaals te bekijken.

Misschien jezelf nog eens ooit helemaal laten verzwelgen in de sfeer en mystiek in de bioscoop, dan zijn die vier sterren wellicht weer te weinig.

Geen film die ik zelf enthousiast in mijn huiskamer zou opzetten, maar wat een bizarre, aparte ervaring.

Tarkovsky maar weer eens een kans gegeven, voor de derde keer. De eerste keer was rampzalig met Mirror. Maar goed, daar had ik nog het idee dat je een grote kennis van Sovjet/Russische geschiedenis en cultuur moest hebben en misschien zelfs wel op een hoog niveau Russisch spreken om de film echt te kunnen waarderen (er zitten meerdere gedichten in.)

Toen Solaris. Al wat beter, maar een flinke hap van die film bestaat uit een videovergadering (wat dat betreft wel goed voorspellende scifi). En ook rare dingen, zoals die autorit door Japan. En het paard. En veel gepraat dat voelt als een paar filosofiestudenten op vrijdagmiddag in een bar met een paar borrels op. De film voelde voor mij een beetje als het overambitieuze debuut van een erg intelligente, maar zichzelf daarvan iets te bewuste man die zowel filosofie als film heeft gestudeerd.

Stalker blijkt meer van dat zelfde, maar dan theologie en film. Het is namelijk behoorlijk expliciet een film over geloof. Ik ben atheist, maar op zich heb ik daar geen probleem mee; de Bergman-klassiekers die daar over handelen horen bij mijn favorieten. Maar Tarkovsky gaat meer voor een soort mystieke inslag en mystiek en spiritualiteit, daar kan ik dus echt helemaal niets mee. Bovendien: grote citaten uit Openbaringen in een droom, dat kan echt niet, Andrei. Dat laten we aan goedkope horrorfilms. Die Emmaüsgangers waren dan wel weer goed gevonden.

Goed, gewoon niet mijn regisseur. Tarkovsky en ik kijken heel anders naar de wereld. Dat kan.

Maar de film krijgt ook veel lof voor de vormgeving. Die vond ik ook niet meer dan wel aardig. Wel invloedrijk, maar bijvoorbeeld Il Deserto Rosso deed dat industriële al veel beter. Verder snap ik dat Tarkovsky waarschijnlijk effectbejag onder zijn stand vond en het budget beperkt was, maar het is wel echt armoede als de hoofdpersonen telkens moeten uitleggen wat er aan de hand is. Wat low-budget creativiteit met film en camera's en zo had daar een hoop kunnen helpen. De heel enge tunnel was ook minder eng dan menig matig verlicht fietstunneltje hier in Nederland. Ook iets dat gemakkelijk beter had gekund.

Wat Stalker voor heeft op de andere twee Tarkovsky films die ik heb gezien, zien de af en toe lekker scherpe dialogen. Vooral De Schrijver (Anatoliy Solonitsyn) heeft een stel mooie rants. Mykola Hrynko geeft de Professor dan weer een mooie droogkomische touch. Zelfs wat fysieke humor met de bom.

Verder heeft Stalker de Helena van Troje onder de filmhonden, een herder met een vacht zo glanzend zwart dat dat vast alleen bereikt kon worden met Sovjet-middeltje dat nu op een zwarte lijst van chemicaliën staat. Ook wat waard.

(Gezien in Lab111)

Drie mannen gaan op expeditie in een mysterieuze zone waar de natuurwetten niet gelden. Het woord stalker heeft niets te maken met de moderne betekenis, maar duidt op de gids, die in het bovennatuurlijke gelooft. De wetenschapper is een scepticus die slechts gelooft wat empirisch geverifieerd kan worden. De schrijver heeft de open ingesteldheid van een kunstenaar.

Het begint in zwart-wit, om het grauwe van de dagelijkse sleur weer te geven. In de zone verandert dat naar kleur, wat de hoop symboliseert om iets diepzinnigs te ontdekken. Water is een hindernis, zorgt voor mooie decors en achtergrondgeluiden, en suggereert dat er een levend organisme aan het werk kan zijn. De slotscène met het telekinetische meisje bevat dan weer een glas water.

Het is science fiction, maar het draait vooral om de filosofische ideeën. Bezoekers van de zone ontdekken dat ze zich niet bewust zijn van hun eigen diepste wensen. Leven wordt geassocieerd met zachtheid en soepelheid; dood met hardheid en stijfheid. Het lage tempo brengt een meditatieve sfeer die bij deze existentiële zoektocht past.